როგორ მივიღოთ მემკვიდრეობა
რა არის მემკვიდრეობა და როდის იხსნება სამკვიდრო?
მემკვიდრეობა წარმოადგენს გარდაცვლილი პირის ქონებრივი უფლებებისა და ქონებრივი ხასიათის ვალდებულებების უნივერსალურ სამართალმემკვიდრეობას. პრაქტიკაში ეს ნიშნავს, რომ მემკვიდრე იღებს არა მხოლოდ ქონებას, არამედ გარდაცვლილის ვალდებულებებსაც, რის გამოც მემკვიდრეობის მიღება ყოველთვის მოითხოვს წინასწარ სამართლებრივ შეფასებას.
საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის მიხედვით, მემკვიდრეობა იხსნება მამკვიდრებლის გარდაცვალების მომენტიდან ან სასამართლოს მიერ მისი გარდაცვლილად გამოცხადების დღიდან. სწორედ ამ დღიდან იწყება ყველა ის ვადა, რომელიც დაკავშირებულია მემკვიდრეობის მიღებასთან, უარყოფასთან და უფლებების რეალიზებასთან. ვადების გაცდენა პრაქტიკაში ერთ-ერთი ყველაზე ხშირი პრობლემაა, რომელიც მემკვიდრეს შესაძლოა ქონებრივი უფლებების დაკარგვამდე მიიყვანოს.
სამკვიდროს გახსნის ადგილად ითვლება გარდაცვლილის უკანასკნელი საცხოვრებელი ადგილი, ხოლო თუ ის უცნობია - სამკვიდროს მდებარეობის ადგილი. სამკვიდროს გახსნისთანავე მნიშვნელოვანია ქონების სრული მოცულობის დადგენა, რაც მოიცავს როგორც აქტივებს, ისე პასივებს.
აქტივებში შედის:
- უძრავი ქონება;
- მოძრავი ნივთები;
- ფულადი სახსრები და საბანკო ანგარიშები;
- მოთხოვნის უფლებები;
- წილობრივი მონაწილეობა კომპანიებში და სხვა ქონებრივი სიკეთეები.
პასივები კი მოიცავს ვალდებულებებსა და ვალებს. შესაბამისად, მემკვიდრეობის მიღებამდე აუცილებელია შეფასდეს, რამდენად აღემატება ქონებრივი სარგებელი შესაძლო ფინანსურ პასუხისმგებლობას.
მემკვიდრეობის მიღების ფორმები
საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი განასხვავებს მემკვიდრეობის მიღების ორ ძირითად საფუძველს: კანონით მემკვიდრეობას და ანდერძით მემკვიდრეობას.
კანონით მემკვიდრეობა
კანონით მემკვიდრეობის შემთხვევაში ქონება ნაწილდება კანონით დადგენილი რიგითობის მიხედვით. პირველ რიგში მემკვიდრეებად ითვლებიან გარდაცვლილის შვილები, მეუღლე და მშობლები. ეს ნორმა მიზნად ისახავს ოჯახის უახლოესი წევრების ქონებრივი ინტერესების დაცვას.
მეორე რიგის მემკვიდრეები არიან დები და ძმები, ხოლო დისწულები და ძმისწულები მემკვიდრეობაში ერთვებიან მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მათი მშობლები გარდაცვლილნი არიან.
შემდგომი რიგები მოიცავს ბებია-პაპას, მათ მშობლებს, ბიძებს, დეიდებს, მამიდებს და ბიძაშვილებს.
მნიშვნელოვანია იცოდეთ, რომ მომდევნო რიგის მემკვიდრე მემკვიდრეობაში ერთვება მხოლოდ მაშინ, როდესაც წინა რიგის მემკვიდრეები არ არსებობენ, უარი თქვეს მემკვიდრეობაზე ან კანონით ჩამოცილებულნი არიან.
ანდერძით მემკვიდრეობა
ანდერძით მემკვიდრეობა ეფუძნება მამკვიდრებლის თავისუფალ ნებას. ანდერძი არის ცალმხრივი სამართლებრივი გარიგება და მისი მოქმედებისათვის აუცილებელია როგორც ფორმალური მოთხოვნების დაცვა, ისე ნების თავისუფლად და შეგნებულად გამოხატვა.
ანდერძი უნდა შეადგინოს სრულწლოვანმა და ქმედუნარიანმა პირმა, რომელსაც ანდერძის შედგენის მომენტში შეუძლია საკუთარი ქმედებების მნიშვნელობის გაცნობიერება. ანდერძი უნდა იყოს წერილობითი და მოანდერძის ხელმოწერით დამოწმებული; სანოტარო ფორმა სავალდებულო არ არის, თუმცა პრაქტიკაში ის მნიშვნელოვნად ამცირებს დავის რისკს.
მნიშვნელოვანია იცოდეთ, რომ მამკვიდრებლის შვილებს, მშობლებსა და მეუღლეს ანდერძის არსებობის შემთხვევაშიც ეკუთვნით სავალდებულო წილი, რომელიც კანონით მემკვიდრეობის დროს მისაღები წილის ნახევარს შეადგენს. ამ უფლების იგნორირება ხშირ შემთხვევაში სასამართლო დავების საფუძველი ხდება.
მემკვიდრეობის მიღება, უარყოფა და რეგისტრაცია
მემკვიდრემ სამკვიდროს გახსნიდან ექვსი თვის ვადაში უნდა მიმართოს ნოტარიუსს და წერილობით განაცხადოს მემკვიდრეობის მიღების ან უარყოფის სურვილი. აღნიშნული ვადა გადამწყვეტია - მისი გაცდენა პრაქტიკაში ხშირად იწვევს მემკვიდრეობის დაკარგვას.
მემკვიდრეობის მიღება შესაძლებელია:
- ნოტარიული განცხადებით;
- ან ფაქტობრივი ფლობით (ქონების მართვა, მოვლა, ვალდებულებების შესრულება).
თუმცა კანონით აკრძალულია მემკვიდრეობით მიღებული ქონების განკარგვა მანამ, სანამ სამკვიდროს გახსნიდან ექვსი თვე არ გავა.
მემკვიდრეს ასევე აქვს უფლება უარი თქვას მემკვიდრეობაზე, რაც ხორციელდება მხოლოდ ნოტარიული წესით და წარმოადგენს შეუქცევად სამართლებრივ მოქმედებას.
უძრავი ქონების მემკვიდრეობის შემთხვევაში აუცილებელია საკუთრების უფლების რეგისტრაცია საჯარო რეესტრში. რეგისტრაციის გარეშე ქონების გაყიდვა, ჩუქება ან იპოთეკით დატვირთვა შეუძლებელია, რაც პრაქტიკაში ხშირად იწვევს დამატებით სამართლებრივ გართულებებს.
მემკვიდრეობასთან დაკავშირებული საკითხები ხშირად მოიცავს როგორც ქონებრივ სარგებელს, ისე მნიშვნელოვან სამართლებრივ და ფინანსურ რისკებს. ვალების, ვადების ან სავალდებულო წილის გაუთვალისწინებლობა შესაძლოა მემკვიდრისთვის სერიოზულ პრობლემად იქცეს.
მემკვიდრეობის მიღებამდე მიზანშეწონილია პროფესიული იურიდიული კონსულტაციის მიღება, რაც დაგეხმარებათ მიიღოთ გააზრებული და სამართლებრივად უსაფრთხო გადაწყვეტილება. ინდივიდუალური შემთხვევის შეფასება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, როდესაც სამკვიდრო მოიცავს ვალდებულებებს ან რამდენიმე მემკვიდრეს.
